Yılmazlık, kendini toparlama gücü,

Hayatımızda birçok olumsuz olayla karşılaşabiliyoruz; yas, çatışmalar, doğal felaketler, ilişki problemleri, psikolojik hastalıklar… Böylesi hadiselerin bir çoğunun engellenemeyeceği muhakkak. Bu durumda önemli olan esnek olabilmek. Yapılan bilimsel araştırmalarda da buna bakılıyor kimler daha esnek kimler daha çabuk toparlanabiliyor, düştüklerinde kalkabiliyorlar.

Yılmazlık düzeyimizi artırmak kendi elimizde.

Kimileri karşılaştıkları zorlukları çabucak atlatarak eski sağlıklarına kavuşurken diğerleri desteğe ihtiyaç duyarlar. Yılmaz bireylerinde yaraları bulunur. Fakat yinede hayatta ilerlemeye devam ederler.

Bir çoğumuz çevremizde zorlu ailelerden gelen çocukların olduğunun farkındayızdır. Risk faktörleri denen fakirlik, şiddet ortamı, ilgisiz ebeveynler ve göç gibi güçlüklerle büyüyorlar. Bunun sonucunda bu ortamlarda büyüyen çocuklar arasında suça karışma ve madde kullanımına daha sık rastlıyoruz. Fakat bu zorluklara rağmen çocukların bir kısmı hayatta sevebilen ve üretebilen insan olmayı başarabiliyorlar.

Yine benzeri bir durumu hayatında birden fazla travma geçirmiş, farklı stres faktörlerine mazur kalmış insanlarda görüyoruz. Yılmazlık düzeyi yüksek olanlar travmalardan sonra çabuk toparlanırlar. Hatta bir çoğu krizden daha da güçlenerek, içgörüler kazanarak ve kendisine bu süreçte destek olanlarla ilişkilerini daha da kuvvetlendirerek çıkarlar (travma sonrası gelişim). Böylesi yılmaz insanların başkalarına yardım ettiklerini, yeni hayat amaçları edindiklerini ya da hayat akışlarını değiştirdiklerini gözlemlersiniz. Yılmaz kişilerin hikayelerini dinlemek bize umut verir ve insanların kendilerini geliştirme potansiyellerine olan inancımızı pekiştirir.

Dermân arardım derdime derdim bana dermân imiş,

Bürhân sorardım aslıma aslım bana bürhân imiş

Yılmazlık nedir?

Farklı yılmazlık tanımları bulunmaktadır;

  1. Yılmazlık kendi kendini toparlama ve iyileştirme gücüdür.
  2. Yılmazlık yaşanan zor durumlar karşısında yeniden toparlanma yeteneğidir.
  3. Yılmazlık değişen durumlara karşı esneklik gösterebilme ve negatif duygusal tecrübelerden kurtulabilme yeteneğidir (Tugade vd., 2004: s. 1169).

Yılmazlık tek bir kişisel özellik değildir. Kişinin yaşamındaki bir çok farklı kaynağı ve pozitif yaşamı şekillendiren faktörlerin tümünü kapsar.

AİLE YILMAZLIĞI. Yılmazlık sadece bireysel değildir. Aile yılmazlığı ailenin yaşadığı streslerden sonra yeniden toparlanabilme gücüdür.

Yılmazlık terimine yakın olan diğer kavramlar şunlardır; travma sonrası gelişim, baş etme yöntemleri, duygusal ve sosyal zeka.

Yılmazlık (resilience) yerine kendini toparlama gücü, kendi kendini düzeltici eğilimler ya da psikolojik sağlamlık tabirleride kullanılmaktadır. Gazi Üniversitesi’nde görev yapan Şerife Işık hocamız bu alanda yaptığı çalışmalarıyla tanınıyor. Kendisi kendini toparlama gücü tanımını tercih  etmektedir.

Kimler daha yılmazdır?

Pozitif Psikoloji alanında yaptığı çalışmalarla tanınan Doç. Dr. Tayfun Doğan hacıyatmazlara benzetiyor yılmaz bireyleri. Bir türlü devrilmeyen ve tekrar tekrar ayağa kalkan hacıyatmazlar.

Stres ve travmalarla bireyin daha iyi baş edebilmesini sağlayan faktörleri araçların hava yastıklarına da benzetebiliriz. Stres ve travmalarla karşılaşan bireyin önünde kişisel ve sosyal kaynakları adeta bir hava yastığı gibi açılarak onu korur.

Psikolojik sağlamlık düzeyine olumlu katkı sağlayan kişisel özelliklerden bazıları şunlardır.

  • İyi bir beyin gelişimi
  • İyi ebeveynler, aileyle sağlıklı bağlar kurabilmek.
  • Yetkeci ebeveynlik (authoritarian)
  • Ailede risk faktörü olabilecek bir durum yaşandığında (göç, savaş, yas…) etkili bir şekilde çocuğa kol kanat gerebilirler. Bu şekilde çocuğun yara almadan atlatma ihtimali o kadar yüksek olur.
  • Yüksek zeka
  • Yüksek öz-saygı, öz-güven, özerklik. Sosyal baskılara karşı daha fazla direnç gösterirler.
  • Yüksek iyi oluş, mutluluk düzeyi
  • Pozitif duyguları daha fazla tecrübe etmek. Pozitif duygulardan bazıları şunlardır; aşk, neşe, huzur, ilgi, iyimserlikumut, gurur, memnuniyet (satisfaction), relief (rahatlama), sevinç, coşku, cesaret, sevgi, esenlik, hayranlık, ferahlık, bağlılık, heveslilik, kararlılık…
  • Yüksek problem çözme yeteneği
  • Yüksek mizah duygusu
  • Yüksek empati
  • Sosyal desteğin varlığı, sosyal becerilere sahip olmak, sosyal zeka
  • Rol modellerinin yol göstermesi
  • Yaşam amaçlarının olması
  • Eleştirel düşünme yeteneğine sahip olma
  • Kendini geliştirmeye adamış olma
  • Maneviyat
  • Duyguları düzenleme yeteneği
  • Değiştiremeyecekleri şeyleri kabullenme
  • Başlarına gelecek olayların geçici olduğunun farkında olmak.
  • Fiziksel olarak aktif olmak.
  • İyi eğitimli bireyler
  • Yaşamının farklı noktalarını entegre edebilen insanlar.
  • Farklı travmalara, güçlüklere, streslere maruz kalan bireylerin sahip olduğu kişisel kaynakları tampon görevi görürler. Kaynaklarımızın farkında olmak yılmazlığımızı artırır.

Yılmazlık düzeyinizi ölçebilirsiniz. Bununla ilgili ölçekler geliştirilmiştir, bazıları Türkçe’ye uyarlanarak güvenilirlikleri test edilmiştir.

Yılmazlık düzeyini düşüren faktörler

  • Ailede kayıpların olması
  • Erken doğum neticesinde dünyaya gelmek, düşük kiloda doğmak
  • Düşük sosyo ekonomik düzey
  • Kötümser olmak
  • Problemleri kişiselleştirmek

Yılmazlık geliştirilebilir mi?

Her ne kadar genetik faktörler ve içinde bulunduğumuz koşullar yılmazlık seviyemizi belirlese de yılmazlık geliştirilebilir. Martin Seligman özellikle Amerikada askerlerinin yılmazlık düzeylerini geliştirmek için programlar hazırlamıştır.

Yılmazlık yıllar içinde değişebilen, artıp azalabilen bir özelliktir.

Çocuklarda yılmazlığı geliştirmek için neler yapabiliriz?

Yılmaz çocuklar her türlü olumsuz koşula (erken doğum, ailede yas, ayrılık, göç vb.) rağmen yaşlarına uygun gelişimsel süreçlerini sürdürebilen çocuklardır. Örneğin; dersleri başarıyla tamamlama, sosyal normlara uygun davranma, sosyal ilişkiler bina edebilme ve yaşına uygun aktivitelere katılabilme.

  • Yılmazlık düzeyini artıran bireysel özellikler

    • Bilişsel kabiliyetler, problem çözme yetenekleri, dikkat kabiliyeti
    • Uyumlu çocukluk evresi, adapte olma yeteneği
    • Pozitif öznel algı, öz-yeterlilik
    • İnanç ve yaşam amaçlarına sahip olma
    • Yaşama pozitif bakış: İyimserlik, umut
    • Duyguların ve güdülerin iyi bir öz-denetimi
    • Kendisinin ve toplumun değer verdiği kabiliyetler
    • Mizah anlayışına sahip olmak
    • Öz kontrol odakları yüksektir. Kendi istedikleri için yaparlar bir şeyi, başkalarıyla ilgili kaygıları düşüktür.
    • Bağımsız hissederler kendilerini
    • Çekici olmak
  • Yılmazlık düzeyini artıran aileler

    • Bakıcılar (ebeveynler ya da diğer ilgilenen kişiler) ile yakın ilişki
    • Pozitif aile ortamı, ebeveynler arasında minimal çatışma
    • Ev ortamının organize olmuş olması
    • Ebeveynlerin eğitim düzeyi
    • Çocuğun eğitimiyle ilgili ebeveynler
    • Sosyoekonomik avantajlar
  • Yılmazlık düzeyinde olumlu etki yaratan diğer sistemler: Okul, toplum…

    • Destekleyici yetişkinlerle yakın ilişkiler
    • Kurallara uyan arkadaşlarla ilişkiler
    • Etkin okullar
    • Sosyal organizasyonlarla ilişkiler; okul, kulüpler, izcilik…
    • Toplum bilinci olan bir çevre
    • Kamu güvenliği
    • İyi acil servisler, sağlık hizmetleri

Bu verilerin ışığında çocuklarda yılmazlığı artırmak için şunlar yapılabilir;

  • Doğum öncesi ve doğum risklerini düşürmeye çalışmak
  • Çocuk istismarını önlemek
  • Ergenlerde kötü alışkanlıkları önlemek
  • Evsizlik, fakirlikle mücadele
  • Rol model olabilecek yetişkinlerle iletişim
  • Çocuk kulüpleri, sosyal aktiviteler oluşturmak
  • Ebeveynleri eğitmek, ebeveynlere sağlıklı bağlanma
  • Çocukları belirli zorluklara (ameliyat gibi) hazırlayacak programlar hazırlamak
  • Çocuklar için mentörler bulabilmek
  • Çocuğa katkısı olabilecek geleneklere, ritüellere, danslara… katılmalarını sağlamak.

Yılmazlık – Eleştiriler

Gerçekten mümkün olup olamayacağı sorgulanmıştır yılmazlığın. Yılmazlık denen şeyin bilişsel çelişkiden ibaret olabileceği iddia edilmiştir. Benzer bir şekilde yılmazlığın pozitif bir ilüzyon olabileceği söylenmiştir.

Diğer bir eleştiri ise travmalara ve haksızlıklara maruz kalmış bireylerin yaşadıkları yetmiyormuş gibi bir de pozitif düşünmek zorunda bırakılmalarıdır. Bu bireyde baskıya ve eğer ulaşılamaz ise depresyona ve hayal kırıklığına sebep olabilir.

1 Yorum

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu yazın.
Lütfen buraya adınızı yazın.