Bilişsel davranışçı terapi özellikle Amerika’da sıklıkla uygulanan bir terapi yöntemidir. Amerikanın etkisiyle tüm dünyaya hızla yayılıyor.

Birşeyleri nasıl gördüğünü değiştir ve gördüğün şeyler değişmeye başlasın.

Bilişsel davranışçı terapi yöntemi terapi yöntemleri arasında psikodinamik yaklaşımdan sonra gelerek ikinci yol adını almıştır. Bilişsel davranışçı terapiyi üçüncü psikoterapi akımı olan hümanist yaklaşım takip etmiştir. Zamanla bireyin çevresiyle olan ilişkilerinin ruh sağlığı üzerindeki önemi anlaşıldı. Böyle sistemik aile terapisi  yaklaşımı ortaya konuldu.

Bilişsel davranışçı terapi & Davranışçı kuram

1) Davranışçı terapi – Davranışçı kuram nedir?

Davranışçı kuram gözlemlenebilir olan insan davranışlarına odaklanır. Davranışçı terapiye göre insanın duygularını ve düşüncelerini değiştirmenin en iyi yolu onların davranışlarını değiştirmektir. Bu nedenle davranış değişikliğini hedefleyen adımlar atarlar.

Davranışçı kuramda amaç bireyi daha pozitif ve sosyal olarak pekiştirecek olan aktivitelere katılması için teşvik etmektir. İnsan davranışlarının gözlemlenebilir oluşu üzerlerinde araştırmalar ve ölçümler yapmayı daha kolay mümkün kılar.

Davranışçı kuram psikodinamik yaklaşımların tamamiyle aksi bir tutum içindedir. Var olan psikolojik hastalıkların yada rahatsız eden davranışların psikolojik kökenlerini araştırmaz.

Davranışçı terapi davranışçı kuramdan doğmuştur. Bilişsel teorilerle birleşerek bilişsel davranışçı terapi adını almıştır. Bilişsel davranışçı terapi son yıllarda uzak doğu felsefelerinin tedavi edici noktalarından faydalanarak farkındalık ve kabullenme temelli terapiler gibi adlar almıştır.

Davranışçı kuramın özellikleri

  • Davranışçı terapiye göre insanlar ne davranışta bulunuyorlarsa odurlar.
  • Bilimsel olarak çalışılması gereken sadece doğrudan gözlemlenebilir insan davranışlarıdır.
  • Psikolojik problemlerle baş etmenin tek yolu davranışları değiştirmeye çalışmaktır.
  • Davranışçı kurama göre duygular insanları anlamak için önem arz etmezler.
  • İnsanların özgür iradesinin bir illüzyondan ibaret olduğunu savunur davranışçı kuram. Önemli olan yapmış oldukları davranışların sonuçlarıdır.

2) Davranışçı terapi teknikleri nelerdir?

a) Davranışçı terapi teknikleri – Kendi kendini gözlemleme 

Kendi kendini gözleme davranış değişikliğinin ön adımıdır. Davranışçı terapide sıklıkla pozitif bir değişikliğe gidebilmek için, öncelikle bireyin davranış şekillerini gözlemlemesi, notlar alması ve farkındalık kazanması istenir.

Örnek

Ders çalışma saatlerini artırmak isteyen öğrenci her gün kaç saat çalıştığını not alır. Çift terapisinde eşler yaptıkları haftalık programda ne zamanlar çatıştıklarını, ve bu kavgadan önce ve sonra gerçekleşen olayları not alır. Terapide bunların incelenmeleri davranışlarının doğası hakkında onlara bir çok öz farkındalık kazandırabilir.

b) Davranışçı terapi teknikleri Pekiştirme

Danışan kendi kendini davranışlarında gerçekleştirdiği pozitif değişiklikler için ödüllendirir. Bu ödüller genellikle giderek artan bir seyirde olur.

Danışanın yakınlarıda ödüllendirme işleminde yardımcı olabilir. Hatta nadir de olsa bazı terapistler danışanlarından daha az terapi ücreti alarak yaparlar bunu.

Davranış pekiştirme sadece terapide değil, özellikle çocuk yetiştirmede çok kullandığımız bir yöntemdir.

c) Davranışçı terapi teknikleri  Rol oynama

Rol oynama tekniği ile psikoterapist ve danışanı terapi seansı içerisinde sosyal durumları prova ederler. Amaç danışanın yeni sosyal ilişkilerinde ortaya çıkabilecek olan durumlarla daha iyi baş edebilmesidir. Danışanın bu provalar ile sosyal kabiliyetleri artırılmaya çalışılır.

Örnek

Sosyal çekinceleri olan bir danışan psikoterapisti ile, ilk tanıştığı kişiyle nasıl söze başlayabileceği konusunda provalar yapabilir.

Yeni aktivitelerin programlanması psikoterapist ve danışanın birlikte arzu edilen davranışa ulaşabilmek için yeni aktiviteleri programlamalarıdır.

d) Davranışçı terapi teknikleri Maruz bırakma terapisi 

Maruz Bırakma Terapisi – exposure therapy – yerine Maruz Kalma Terapisi tanımıda kullanılır.

Maruz bırakma terapisi özellikle kaygıyla ilgili psikolojik hastalıkların tedavisinde kullanılır.

Maruz bırakma terapisi nasıl uygulanır? Maruz bırakma terapisinde danışan korktuğu obje ile tehlikesiz bir ortamda yüzleşir. Zamanla bu objeye karşı duyduğu korkuya karşı duyarsızlaşması hedeflenir.

Maruz bırakma belirli bir hiyerarşi içerisinde gerçekleştirilir. İlk deneyim sadece danışanın çekindiği objeyi hayal etmesidir. Gözünün önüne getirir yada resim gibi görüntüsüyle buluşması gibi çok temel adımlar olabilir.

e) Davranışçı terapi teknikleri  Maruz bırakma ve tepki önleme

Maruz bırakma ve tepki önleme terapisinde danışan korktuğu obje ile yüzleştirilir ve normalde vereceği kaçma davranışları engellenir.

Maruz bırakma terapisi örnekleri

  1. Özel fobiler (specific phobia) – Belirli hayvanlardan korku 

    • Danışanın giderek bu hayvana daha fazla yakınlaşması hedeflenir. Bu hayvan kapalı bir kutu içerisinde kendisine getirilebilir.
  2. Özel fobiler – Uçak korkusu 

    • Birey grup eşliğinde duran bir uçağın içinde vakit geçirir. Farklı seanslarda giderek uçağın bir süre yerde hareket etmesi, daha sonra çok kısa uçuşlar yapması sağlanabilir.
  3. Sosyal fobi 

    • Danışan ilk önce terapistin yanında bir topluluğa yapacağı konuşmanın provasını yapabilir. Daha sonra sadece bir kaç kişilik gruplara ve giderek artan gruplara bunu yapabilir.
  4. Takıntılar

    • Birey her evden ayrıldığında kapıyı beş defa açıp kapatmaz ise kötü bir şeyler olacağına inanır. Bu kişinin evden ayrılırken kapıyı defalarca açıp kapaması engellenir. Bu engellemeler için bireyin ellerini bağlama gibi teknikler kullanılabilir.
  5. Travma Sonrası Stres Bozukluğu

    • Sanal gerçeklik uygulamaları ile yaşayan askerlerin tedavisinde kabuslar görmelerine sebep olan savaş sahnelerine karşı duyarsızlaşma hedeflenir. Terapist eşliğinde rahatsız edici görüntüleri içen videoları seyrederler.
  6. Agorafobi – Açık Alanlara Çıkma Korkusu

    • Birey kontrollü olarak evden çıkmaya alıştırılır. Önce kısa mesafeler ve yakınları ile birlikte. Giderek bağımsız bir şekilde.

3) Bilişsel davranışçı terapi nedir?

Bilişsel davranışçı terapi yerine –akılcı duygusal davranışçı terapi-, –bilişsel terapi- yada –diyalektik davranış terapi- isimlerini de duyabilirsiniz. Bunlar aynı terapi kökeninden gelen vurguları farklı olan terapilerdir.

Bilişsel davranışçı terapinin odak noktası düşüncelerdir. Bununla birlikte davranışçı terapiyle ortak noktaları da bulunur.

Bilişsel davranışçı terapinin amacı negatif düşüncelerimizi tespit etmek, duygularınımızı nasıl etkilediklerinin farkına varmak ve onları daha faydalı olanlarla değiştirmektir.

Bilişsel davranışçı terapi yaklaşımına göre psikolojik hastalıklara yakalanma nedenimiz olumsuz düşüncelerimizdir. Olumsuz düşüncelerimiz nedeniyle duygusal problemler yaşarız. Yani olaylara karşı tutumumuz, yaşamış olduklarımızdan daha önemlidir. Yanlış olan negatif düşünceler kendimiz, çevremiz yada yaşanılan durum hakkında olabilir. Negatif bakış açılarımız düşüncelerimiz duygularımızı etkileyerek duygusal sorunlar yaşatırlar. Bilişsel davranışçı terapi bu bakış açısı ile düşüncelerinizi kontrol ederek duygularınızı yönetebilmenizi hedefler.

4) Bilişsel davranışçı terapi – Faydalı olduğu psikolojik hastalıklar

  • Depresyon
  • Fobiler.
  • Kaygı bozuklukları
  • Madde bağımlılıkları
  • Çocuklarla ilgili davranış değişiklikleri
  • Post travmatik stres bozukluğu
  • İki uçlu duygudurum bozukluğu
  • Yeme bozuklukları
  • Takıntılı hastalıklar
  • Vücut / beden dismorfik bozukluğu

Bilişsel davranışçı terapinin doğuşunda özellikle depresyon ve fobileri olan hastalarla yapılan terapiler yatar.

5) Bilişsel davranışçı terapi teknikleri nelerdir?

Bilişsel davranışçı terapi tekniklerinin amacı ‘yanlış düşünce ve inanışları’ düzeltmektir. Böylelikle psikolojik hastalıkların üstesinden gelineceğine inanılır.

Duygularımızın düşüncelerimize bağlı olduğunu varsayan bilişsel davranışçı terapiye göre psikolojik hastalıkların kökeninde de yine yanlış düşünce ve inanışlar vardır.

Bilişsel davranışçı terapi teknikleri Olumsuz temel düşüncelere örnekler

  • Kişisel olarak algılama
  • Her şeyi siyah yada beyaz görme
  • Seçici olarak olumsuz algılama
  • Olumsuz duygularımızı negatif bir durumun varlığının kanıtı olarak görme
  • Her şeyi olumsuz bir şekilde yorumlama
  • Olumlu olan şeyleri görmezden gelme
  • Aşırı genellemeler yapma
  • Olayların yalnızca belirli bir noktasına dikkati yoğunlaştırma
  • Bir olayın önem derecesini değişikliğe uğratma. Ya çok büyütme yada çok küçültme

Uzmanlar bilişsel davranışçı teknikleri kullanarak danışanlarının yukarıda sıralanan hatalı düşüncelerini değiştirmeye çalışırlar. Bunun için danışanlarına farklı düşünce alternatifleri sunarlar.

Bilişsel terapi teknikleri  Olumsuz düşünceleri ortadan kaldırma

  • Günlük tutma yöntemi ile bireyin davranışlarına, duygularına ve düşüncelerine olan farkındalığını artırmak.
  • Farkındalık egzersizleri ile şimdiki ana odaklanarak davranışlarını, düşünceleri ve duyguları biçimlendirmek. Geçmişin pişmanlıklarından ve geleceğin kaygılarından kurtulmak.
  • Düşüncelerin doğruluğunu sorgulama. Bilişsel davranışçı terapi tekniklerinin en önemlisi yanlış düşüncelerin doğruluğunu sorgulamaktır.
  • Rahatlama egzersizleri özellikle farkındalık terapisi ile ön plana çıktı.
  • Sosyal, fiziksel ve düşünme egzersizleri. Amaç bireyin duygularını ve davranış şekillerini fark edebilmesidir. 
  • Ödevler. Yanlış düşünce şekillerinin farkına varabilmek için gözlemleme ödevleri olabilir.  Terapideki kazanımları hayata uygulama egzersizleri yada yazılı olabilir. Örneğin; sosyal çekinceleri olan bir danışandan hiç tanımadığı biriyle görüşmesi istenebilir.
  • Kendi kendine yardım kitapları. Bilişsel davranışçı terapi tekniklerine uygun olarak hazırlanmış kitaplar yoluyla danışanlara yardımcı olunur. Kendi kendine yardım kitapları son yıllarda özellikle Amerika’da çok yaygın olarak kullanılmaya başlandı.
  • Bilgisayar destekli bilişsel davranışçı terapi uygulamaları yaygınlaşıyor. Gençler ve çocuklar için tasarlanmış bilgisayar oyunları kullanılmaya başlandı. Bu programlar bilişsel davranışçı terapi teknikleri kullanılarak yazılmış programlardır. Yapay zeka teknolojisi ile birleştirilerek etkinliği artırılmaya çalışılır.
  • Diyalektik davranış terapisi
  • Kabul ve kararlılık terapisi

6) Bilişsel davranışçı terapi Yöneltilen eleştiriler

  1. Etkileri uzun vadeli değildir iddiası

    • Psikanalistler bilişsel davranışçı terapinin uzun vadede etkili olamayacağını savunurlar. Bilişsel davranışçı terapi hastalık belirtilerini ortadan kaldırır, fakat altında yatan iç dinamikleri göz ardı eder.
    • Bilişsel davranışçı terapi hastalık belirtilerini yok etse bile ortadan kalkmayan iç dinamikler farklı bir belirti ile yüzeye çıkarlar. Yani aynı bastırılmış duygular, iç çatışmalar farklı bulgular olarak ortaya çıkarlar.
  2. İnsancıl değil mekanik

    • Hümanist yaklaşımı savunanlar, bilişsel davranışçı terapi tekniklerini oldukça mekanik bulur.
  3. Her danışan için uygun değil

    • Etkinliği bir çok psikolojik hastalığın tedavisinde kanıtlanmış olmakla birlikte, bazı psikolojik hastalıklarda etkinlik gösterememiştir.
    • Bilişsel davranışçı terapi uygulamalarında danışanın oldukça aktif olması beklenir. Her danışan özellikle de akut durumda olan hastalar buna hazır olmayabilir.
    • Bilişsel davranışçı terapi tekniklerinden günlük tutma gibi beceriler için eğitimli olmak gerekir. Örneğin, okuma yazması olmayan danışanlara uygulanamaz.
    • Ağır travmaları olanlar psikanalitik yaklaşımlar için daha uygun olabilir.
    • Bilişsel davranışçı terapi tekniklerinin bazıları okuma yazma bilmeyen yada eğitim seviyeleri düşük olanlar için güç olabilir. Örneğin;  günlük tutma, düşünceler hakkında yorumlar yapma.
    • Kendisini sözlü olarak ifade etmekte zorlanan, duygularının ve düşüncelerinin çok farkında olmayan danışanlar bilişsel davranışçı terapide zorlanabilirler.
    • Psikolojik hastalık belirtilerinden kurtulmaktan ziyade iç görü kazanmak isteyen danışanlar için diğer psikoterapi yaklaşımları daha uygun olacaktır.
    • Varoluşsal krizler yaşayan, kendini kötü hissettiğine dair tuhaf bir duyguyu içinde hisseden fakat belirli bir psikolojik hastalık belirtisi göstermeyen danışanlar. Bu tarz somut olmayan problemler bilişsel davranışçı terapi uygulayan psikoterapistleri zorlayabilir.
  4. Davranışçı kuramın iddiaları geçersiz

    • Noam Chomsky pekiştireç ve koşullanmalar ile her şeyi öğrenmenin davranışçı kuramın iddia ettiği gibi mümkün olmadığını öne sürdü. Bu iddalarını özellikle de çocukların öğrenme yetisine dayandırdı. Daha önce hiç duymadığımız bir cümleyi anlayabilir ve oluşturabiliriz.
    • Sadece insanların gözlemlenebilir davranışlarına odaklanmalı düşüncesi, özellikle bilişsel ve nöropsikoloji alanında geliştirilen metotlarla birlikte davranışçı kuramın geçerliliği ortadan tamamı ile kalktı.

7) Farkındalık terapisi nedir?

Farkındalık Terapisi yada Farkındalık Temelli Bilişsel Davranışçı Terapi denir.

90’larda bilişsel davranışçı terapi, 2000’li yıllara gelindiğinde ise farkındalık terapisine öne çıktı.

Farkındalık terapisinin amacı. Farkındalık terapisi teknikleri psikolojik hastalıkların getirdiği belirtileri azaltmayı, stresle başa çıkabilmeyi ve olumlu değişikliklerin kalıcı olmasını hedefler.

Farkındalık terapisi uzun sürede yardımcı olur. Farkındalık temelli bilişsel davranışçı terapi teknikleri düzenli uygulamayı gerektiren tekniklerdir. Zamanla içgörü ve duygusal iyileşme gerçekleştirmeyi amaçlarlar. Böylelikle kalıcılığı hedefler.

Farkındalık terapisi emek gerektirir. Farkındalık terapisinde amaca ulaşmak için danışanın zaman ayırması, motivasyon göstermesi ve düzenli olarak alıştırmalar yapması gerekir.

Farkındalık terapisinde danışandan her gün düzenli olarak farkındalık egzersizleri yapması istenir. Böylelikle danışan seansların dışında da aktif olmuş olur.

8) Farkındalık temelli bilişsel davranışçı terapi – Faydaları

  • Stresle baş etme. Farkındalık terapisi özellikle stressin getirdiği belirtilerin üstesinden gelmekte.
  • Fiziksel sorunlarla baş etme. Fiziksel ağrılarla baş etmede faydalı olabilir farkındalık terapisi.
  • Tekrarlayan psikolojik hastalıklar. Farkındalık terapisi tekrarlayan psikolojik hastalıkların üstesinden gelmede yardımcı olabilir. Yalnızca bilişsel davranışçı terapi uygulanarak olumlu bir sonuç alınmış olabilir. Fakat kişi yeniden stresli bir durumla karşılaşınca tekrar eski yanlış ve uyumunu engelleyen davranışlara geri dönebilir. Farkındalık terapisi uygulandığında ise birey kolaylıkla düşüncelerinin ne yöne doğru kaydığını fark edebilir ve istediği yöne odaklanabilir.
  • Baş etme. Farkındalık terapisi tekniklerini öğrenen danışan içinde bulunduğu çok baskıcı farklı durumlarla karşılaştığında uygulayabileceği bir kaynağa sahip olmuş olur.

9) Farkındalık terapisi teknikleri nelerdir?

  1. Şimdiye odaklanmak

    • Danışandan bilinçli bir şekilde şimdiki zamana odaklanması istenir.
    • Bu sırada akıldan geçen düşüncelere karşı yargılayıcı olmamak önemlidir.
    • Farkındalık terapisi bireyin geçmişin pişmanlıklarından ve gelecek endişelerinden uzaklaşmasını öngörür.
  2. Meşgul eden düşüncelerden uzaklaşmak

    • Danışanların zihinlerini meşgul eden düşüncelerden iyi yada kötü olsunlar uzaklaşmaya çalışmaya yönlendirir.
  3. Vücut taraması

    • Terapist danışanından dikkatini sırayla vücudunun belirli bölgelerine yöneltmesi ister.
  4. Yoga egzersizleri

    • Farkındalık terapisi zenginleştirilebilir.
    • Danışanın stresle baş etmesine yardımcı olur.
    • Vücut farkındalığı artar.
  5. Nefes egzersizleriyle

    • Hasta dikkatini nefes alış verişine verir.
    • Nefese odaklanmak oldukça sık kullanılan bir egzersizdir. Zira diğer konsantre olabileceğimiz nesnelerin aksine, nefesimizi sürekli yanımızdadır.
  6. Farkındalık meditasyonu

    • Farkındalık terapisinde -uygulanan başlıca tedavi yöntemidir.
    • Psikoterapist danışanının tüm düşüncelerini şimdiye odaklamasını ister.
    • Düşüncelerin uzaklaşarak başka yerlere dağıldığı fark edildiğinde, yargısız ve açık bir bilişle düşünceler yeniden şimdiki zamana getirilir.
    • Terapist danışanıyla birlikte içinden geçen düşüncelerin yarattığı duygu ve hislerin meydana getirdiği fiziksel duyguların farkına varmaya çalışır.

10) Bilişsel Davranışçı Kuram – Kurucuları

Bilişsel davranışçı terapi “klasik koşullanma, edinimsel koşullanma, fonksiyonel analizlerin klinik formülleri ve klinik vakalar ile yoğrulmasıyla ortaya çıkmıştır.” (Pennington, 2013 s.12).

Bilişsel davranışçı terapi ne zaman ortaya çıktı? Bilişsel davranışçı terapi 60’larda bilişsel psikoloji ile davranışçı terapinin birleşmesi sonucu ortaya çıkmıştır ve ikinci akım adını almıştır.

1970’li yıllara gelindiğinde popülerlik kazanan bilişsel teknikler davranışçı terapiye entegre olmuştur. Böylelikle bilişsel davranışçı terapi ortaya çıkmıştır. Bu iki teori -davranış ve bilişsel- birbirlerinden çok farklı olmalarına rağmen klinik uygulamalarda birbirlerini tamamlarlar.

a) Davranışçı kuram – Ivan Pavlov kimdir? 

Pavlov (1849 – 1936) Almanya’ da eğitim almış Rus bir fizyologdu.

Davranışçı terapinin temelinde Ivan Pavlov tarafından ilk taşları atılan kurulan davranışçı kuram yatar. Pavlov meşhur sindirim deneylerini köpekler üzerinde yaparken klasik koşullanmayı gözlemlemişti.

Pavlov’un klasik koşullanmayı buluşu

Kısaca hatırlarsak Pavlov’un klasik koşullanma gözlemi şu şekildeydi.

Köpeklere yiyecek sunularak onlarda oluşan tükürük salgısı hesaplanıyordu. Köpeklere yiyecek sunumundan önce bir zil sesi duyuluyordu. Başlangıçta yiyeceğin sunulmasıyla birlikte ağız salgısı başlayan köpeklerin bir süre sonra tükrük salgılaması için zil sesi yeterli gelmeye başladı.

Köpekler zil sesi ile yiyecek arasındaki ilişkiye koşullanarak zil sesiyle birlikte ağız salgısına istem dışı olarak başladılar. Pavlov bu çıkarımlarını otomatik öğrenme yöntemi olarak adlandırdı ve farklı çevrelerde ki uzmanlarla paylaştı.

Pavlov’u yapmış oldukları deneylerle ünlenen John Watson ve Burrhus Skinner takip etmiştir.

Doğruları yalnızca bir kayıt cihazı gibi kaydetmeyin. Onların kökenlerinde ki gizeme inmeye çalışın. – Ivan Pavlov

b) Davranışçı kuram – John Watson kimdir?

John Watson kimdir? John Watson (1875-1958) Amerikalı psikolog ve davranışçı kuramın kurucularındandır. Watson, Pavlov’un klasik koşullanma ile ilgili gözlemlerini başlangıçta reddetti. rağmen ileri ki yıllarda genişleterek ve basitleştirerek dünyaca duyulmasını sağlamıştır.

John Watson’un kariyeri. Watson kariyeri boyunca hayvan davranışları, çocuk gelişimi ve reklamcılık üzerine araştırmalar yapmıştır. Maalesef özellikle fobilerin öğrenimi konusunda yaptığı Küçük Albert deneyi ile kötü bir şekilde ünlenmiştir John Watson. Deneysel psikoloji yoluyla psikolojinin daha bilimsel hala gelmesi için çalışmıştır.

Watson’a göre bir çocuğun gelişiminde doğuştan gelen kalıtsal özelliklerden ziyade içinde bulunduğu çevre önemlidir.

Bana bir düzine sağlıklı, iyi görünümlü bebek verin. Benim istediğim şekilde yetiştirmeme izin verin. Siz içinden tesadüfü olarak herhangi bir tanesini seçin. Kabiliyetlerine, meyillerine, yeteneklerine ve geldiği ırk kökenlerine bakmaksızın, istediğim her hangi bir uzman yapabilirim ondan. Doktor, avukat, sanatçı, tüccar ve evet hatta dilenci, hırsız. – John Watson

John Watson 1913 yılında davranışçı kuramın manifestosunu açıklayarak davranışçı terapinin temellerini de atmıştır. Bu manifesto ile davranışçı kuramın ilkeleri ortaya konmuştur.

Davranışçı kuram – İlkeleri

  • İnsan davranışları ile hayvan davranışları arasında ayırım göz edilmez.
  • Bireyin öznel iç dünyasından ziyade, gözlemlenebilir ve objektif olan davranışları önemlidir.
  • Duygular sadece fiziksel tepkilerdir.
  • İnsanlarda doğuştan korku, sevgi ve öfke duyguları bulunmaktadır. Doğuştan olan korku yüksek seslere ve fiziksel desteğin kaybolacağına dair olan korkulardır.
  • Doğuştan gelmeyen korkular Küçük Albert deneyinde görüldüğü gibi öğrenilmiş korkulardır. Öfke bebeğin hareketleri kısıtlandığında verdiği tepkidir. Sevgi ise bebeğin annesine duyduğu gibi okşanınca verdiği tepkidir.
  • Psikoloji tamamiyle objektif ve gözleme dayalı bir bilim dalıdır.

Davranışçı kuramın gözleme dayılı oluşuyla ilgili şu fıkra anlatılır.

İki davranışçı birbirlerini sokakta görürler. Biri diğerine şöyle der: Sen kendini iyi hissediyorsun, peki ya ben nasıl hissediyorum?

c) Davranışçı kuram – Burrhus Frederic Skinner kimdir?

B.F. Skinner kimdir? Burrhus Skinner (1904 -1990) Amerikalı psikolog, yazar ve sosyal felsefecidir.

Burrhus Skinner kariyeri. Skinner 1920’li yıllara gelindiğinde klasik koşullanma teorileri ile ilgili hayvanlarla deneyler yapmak için düzenek geliştirmiştir. Bu düzenek Skinner kutusu olarak anılır.

B. F. Skinner yapmış olduğu deneyler neticesinde edinimsel koşullanma teorilerini ortaya atmıştır.

Skinner’a yöneltilen eleştiriler. İleriki yıllarda Skinner’ ın insanın doğuştan gelen potansiyeli görmezden gelen bakış açısı uzmanlar tarafından eleştirilmiştir. Eleştirenler arasında meşhur dil bilimci Noam Chomsky’de bulunmaktadır.

B.F. Skinner’ ın ortaya attığı görüşler;

  • Yok olma. Fakat eğer ödüllendirilmiyorsa veya cezalandırılıyorsa davranışın tekrarlanma şansı düşüktür.
  • Davranış sonuç ilişkisi. Bireylerin davranışlarını, yapmış oldukları davranışın ortaya çıkarmış olduğu sonuçlar belirlemektedir.
  • Pekiştirme. Eğer kişinin davranışı ödüllendiriliyorsa yapmaya devam eder.
  • Pekiştiren davranışların sıklığı ve ölçüsü oldukça önemlidir. Bireyin yaptığı davranışla ona verilen karşılık arasında bir bağı olduğunu fark etmesi gerekir.
  • Skinner’ a göre özgür irade bir illüzyondur.

Bütün meselenin insanı nasıl özgürleştirmek gerektiği olduğunu varsaymak bir hatadır. Mesele onun kontrol edilme şekillerini geliştirebilmemizdir. – B.F. Skinner

d) Davranışçı kuram – Hans J. Eysenck kimdir?

Hans J. Eysenck kimdir? 60’lı yıllarda Skinner ve Watson’ın Amerika’da yapmış oldukları bilimsel deneyleri İngiltere’de klinik alanlara taşımıştır.

Psikodinamik yaklaşımlar yerine, ruhsal hastalıkların tedavisinde davranışlarla ilgili yapılmış olan deneylerden yola çıkar Eysenck. Davranışçı terapi yaklaşımları kullandı. Eysenck’ e göre davranış problemleri, bireyin kişilik, çevre ve davranışları arasındaki ilişkiden kaynaklanmaktadır.

e) Bilişsel davranışçı terapi – Albert Ellis kimdir?

Albert Ellis (1913 –2007) psikanalitik alanda yetişmiş ve Adlerin kuramından etkilenerek  akılcı-duygusal davranışçı terapinin kuruluşuna öncülük etmiş bir terapist.

Psikanalizin yeterince etkili olmadığına inanır. Ellis’e göre Freud’un iddia etmiş olduğu gibi insanın üzerinde düşünceleri ve davranışlarını etkileyen güçler bulunmaktadır. Fakat, Freud’un aksine bunların bilinçaltından kaynaklanmadığını iddia eder. Bireyin görüşlerinin direkt olarak sorgulanması gerektiğini savunur.

İnandığımız üç öngörü bizi geride bırakıyor. İyi olmalıyım. Bana iyi davranmalısın. Dünya kolay olmalı. – Albert Ellis

f) Bilişsel davranışçı terapi – Aaron Beck kimdir?

Psikanalist olan Aaron Beck (1921) danışanlarıyla çalışırken serbest çağrışım metodunu kullanıyordu. Bu uygulamalarında düşüncelerinin Freud’ un öngördüğü gibi bilinçaltını yansıtmadığını gözlemledi.

Beck’ e göre insanların düşünceleri duygusal ıstıraplarına neden oluyor. Böylelikle bireylerin adaptasyonlarını zorlaştıran yanlış düşüncelerini değiştirmenin daha başarılı sonuçlar verebileceğnii iddia etti. Beck bu düşüncelere otomatik düşünceler adını verdi ve bu temelle bilişsel davranışçı terapiyi kurdu. Bilişsel terapinin tekniklerinin yanında davranış terapisi tekniklerini de kullandı.

Güçlü kişi en fazla ses çıkaran değildir. Sessiz bir şekilde konuşmayı sorunları tespit edecek ve çözecek yöne çevirendir. – Aaron T. Beck

11) Bilişsel davranışçı terapi – Türkçe bilimsel dergiler

Bilişsel Davranışçı Psikoterapi ve Araştırmalar Dergisi [Journal of Cognitive and Behavioral Psychotherapy and Research]. Editörlüğünü M. Hakan Türkçapar’ın yaptığı dergi 2003 yılından beri yılda üç defa Türkçe ve İngilizce makaleler yayınlanmaktadır. Deneysel çalışmalar, vaka sunumları ve betimsel çalışmalar dergi tarafından kabul edilmektedir.

12) Bilişsel davranışçı terapi dernekleri

a) Ulusal bilişsel davranışçı terapi dernekleri 

  • Bilişsel Davranışçı Psikoterapiler Derneği (BDPD)
  • Kognitif ve Davranış Terapileri Derneği (KDTD)

b) Uluslararası bilişsel davranışçı terapi dernekleri 

13) Bilişsel davranışçı terapi kitaplar nelerdir?

Bilişsel davranışçı terapi alanında psikanalitik yaklaşım kadar çok sayıda Türkçe kaynak bulunmamakla birlikte giderek sayıları artmaktadır.

a) Bilişsel davranışçı terapi kitaplar – Türkçe eserler

Kaban, A. K. (2015). Film Terapi: Nobel Yayın.

Köroğlu, E. (2009). Bilişsel davranışçı psikoterapiler: HYB.

Köroğlu, E. (2012). Düşünsel duygulanımcı davranış terapisi ilkeleri [Rational emotive behavior therapy]: HYB.

Özen, Y. (2015). Çocuklarda bilişsel davranış psikolojisi: Yason Yayıncılık.

Türkçapar, M. H. (2013). Bilişsel terapi, temel ilkeler ve uygulama: HYB.

b) Bilişsel davranışçı terapi kitaplar – Tercüme

Beck, A. T. (2008a). Bilişsel terapi ve duygusal bozukluklar [Cognitive therapy and the emotional disorders]: Litera.

Beck, A. T. (2008b). Kişilik bozukluklarinin bilişsel terapisi [Cognitive therapy of personality disorders] (Ö. Yalçın & E. N. Akçay, Çev.): Litera.

Beck, A. T. (2011). Anksiyet bozuklukları ve fobi̇ler [Anxiety disorders and phobias, a cognitive perspective] (V. Öztürk, Çev.): Litera.

Goldstein, E. B. (2013). Bilişsel Psikoloji [Cognitive Psychology] (O. Gündüz, Çev.): Kaknüs.

Kaban, A. K. (2015). Film Terapi: Nobel Yayın.

Köroğlu, E. (2009). Bilişsel davranışçı psikoterapiler: HYB.

Köroğlu, E. (2012). Düşünsel duygulanımcı davraniış terapisi ilkeler [Rational emotive behavior therapy]: HYB.

Leahy, R. L. Bilişsel terapi yöntemleri (H. Türkçapar & E. Köroğlu Ed.): HYB.

Leahy, R. L. (2004). Bilişsel terapi ve uygulamaları (F. Özpilavcı, H. Hacak, & M. Macit, Çev.): Litera.

Leahy, R. L. (2010). Bilişsel terapi direnci aşılması [Overcoming resistance in cognitive therapy]: Litera.

Malkinson, R. (2009). Bilişsel yas terapisi: HYB.

Özen, Y. (2015). Çocuklarda bilişsel davranış psikolojisi: Yason Yayıncılık.

Reinecke, M. A., Dattilio, F. M., & Freeman, A. (2015). Çocuklar ve ergenlerle bilişsel terapi. Klinik uygulamalar içi vaka kitabı [Cognitive therapy with children and adolescents, second edition: A casebook for clinical practice]: Litera.

Tarrier, N., & TaylorandFrancis. (2015). Bilişsel Davranışçı Terapide Vaka Formülasyonu (E. Şenol, M. Durak, & U. K. Durak, Çev. E. Ş. Durak, M. Durak, & U. Kocatepe Ed.): Nobel Yayın.

Türkçapar, M. H. (2013). Bilişsel terapi, temel ilkeler ve uygulama: HYB.

Whisman, M. A. (2010). Depresyonun uyarlamalı bilişsel terapisi [Adapting cognitive therapy for depression] (M. Macit, Çev.): Litera.

Bilişsel davranışçı terapi yöntemi kaynakça

Pennington, A. (2013).  Danışmanlık ve psikoterapi yaklaşımları öğrenci kılavuzu. London: SAGE.

Bilişsel davranışçı terapi hakkında eklemek istedikleriniz varsa lütfen paylaşın.

1 Yorum

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu yazın.
Lütfen buraya adınızı yazın.