Bilişsel davranışçı terapi teknikleri

Davranışlarımızın ve duygularımızın düşüncelerimize bağlı olduğu varsayımına dayanan bilişsel davranışçı terapiye göre ruhsal bozuklukların kökeninde yanlış düşünce ve inanışlar yatmaktadır.

Bilişsel davranışçı terapi tekniklerinin temel amacı ‘yanlış’ düşünce ve inanışları düzeltmektir. Böylelikle psikolojik hastalıkların üstesinden gelineceğine inanılır.

Olumsuz temel düşünceler

  • Kişisel olarak algılama
  • Her şeyi siyah ya da beyaz görme
  • Seçici olarak olumsuz algılama
  • Olumsuz duygularımızı negatif bir durumun varlığının kanıtı olarak görme
  • Her şeyi olumsuz bir şekilde yorumlama
  • Olumlu olan şeyleri görmezden gelme
  • Aşırı genellemeler yapma
  • Olayların yalnızca belirli bir noktasına dikkati yoğunlaştırma
  • Bir olayın önem derecesini değişikliğe uğratma. Ya çok büyütme ya da çok küçültme

Uzmanlar bilişsel davranışçı terapi tekniklerini kullanarak danışanlarının yukarıda sıralanan hatalı düşüncelerini değiştirmeye çalışırlar. Bunun için danışanlarına farklı düşünce alternatifleri sunarlar.

Olumsuz düşünceleri ortadan kaldırma

  • Günlük tutma yöntemi ile bireyin davranışlarına, duygularına ve düşüncelerine olan farkındalığı artırılmaya çalışılır.
  • Farkındalık egzersizleri ile şimdiki ana odaklanarak davranışlar, düşünceler ve duygular biçimlendirilir. Geçmişin pişmanlıklarından ve geleceğin kaygılarından kurtulunmaya çalışılır.
  • Düşüncelerin doğruluğunu sorgulama. Bilişsel davranışçı terapi tekniklerinin en önemlisi yanlış düşüncelerin doğruluğunu sorgulamaktır.
  • Rahatlama egzersizleri özellikle farkındalık terapisi ile ön plana çıkmıştır.
  • Ödevler. Yanlış düşünce şekillerinin farkına varabilmek için gözlemleme ödevleri verilebilir. Danışan terapideki kazanımlarını hayata uygulama egzersizleri yapabilir. Ödevler yazılıda yapılabilir.
    • Örnek. Sosyal fobisi olan danışan sınıfa girdiğinde herkesi toplu selamlayabilir.
    • Örnek. Sosyal çekinceleri olan bir danışandan hiç tanımadığı biriyle görüşmesi istenebilir.
  • Kendi kendine yardım kitapları. Bilişsel davranışçı terapi tekniklerine uygun olarak hazırlanmış kitaplar yoluyla danışanlara yardımcı olunulmaya çalışılabilir. Kendi kendine yardım kitapları son yıllarda özellikle Amerika’da çok yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır. Kaliteleri tartışma konusudur.
  • Bilgisayar destekli bilişsel davranışçı terapi uygulamaları yaygınlaştırılıyor. Gençler ve çocuklar için tasarlanmış olan bilgisayar oyunları kullanılmaya başlanmıştır. Bu programlar bilişsel davranışçı terapi teknikleri kullanılarak yazılmış programlardır. Yapay zeka teknolojisi ile birleştirilerek etkinlikleri artırılmaya çalışılmaktadır.

Farkındalık temelli bilişsel davranışçı terapi teknikleri

Şimdiki ana odaklanmak

  • Danışandan bilinçli bir şekilde şimdiki zamana odaklanması istenir.
  • Bu sırada akıldan geçen düşüncelere karşı yargılayıcı olmamak önem arz eder.
  • Farkındalık terapisi bireyin geçmişin pişmanlıklarından ve gelecek endişelerinden uzaklaşmasını öngörür.

Meşgul eden düşüncelerden uzaklaşmak

Danışan zihnini meşgul eden düşüncelerden (iyi ya da kötü) uzaklaşmaya davet edilir.

Vücut taraması

Terapist danışanından dikkatini sırayla vücudunun belirli bölgelerine yöneltmesini ister.

Yoga egzersizleri

Farkındalık terapisini zenginleştirilebilir yoga egzersizleri. Danışanın stresle baş etmesine yardımcı olabilir. Vücut farkındalığını artırabilir.

Nefes egzersizleri

Hasta dikkatini nefes alış verişine verir. Nefese odaklanmak oldukça sık kullanılan bir egzersizdir. Zira diğer konsantre olabileceğimiz nesnelerin aksine, nefesimiz sürekli yanımızdadır.

Farkındalık meditasyonu

Farkındalık terapisinde uygulanan başlıca tedavi yöntemidir. Psikoterapist danışanının tüm düşüncelerini şimdiye odaklamasını ister.

Düşüncelerden uzaklaşarak başka yerlere dağıldığı fark edildiğinde, yargısız ve açık bir bilişle yeniden şimdiki zamana dönülür.

Terapist danışanıyla birlikte içinden geçen düşüncelerin yarattığı duygu ve hislerin meydana getirdiği fiziksel duyguların farkına varmaya çalışır.

Davranışçı terapi teknikleri

Kendi kendini gözlemleme 

Davranış değişikliğinin ön adımıdır. Davranışçı terapide sıklıkla pozitif bir değişikliğe gidebilmek için, öncelikle bireyin davranış şekillerini gözlemlemesi, notlar alması ve farkındalık kazanması istenir.

Örnekler

Ders çalışma saatlerini artırmak isteyen öğrenci her gün kaç saat çalıştığını not alır.

Evlilik terapisi sürecinde eşler yaptıkları haftalık programda ne zamanlar çatıştıklarını ve bu kavgadan önce ve sonra gerçekleşen olayları not alırlar. Terapide bunların incelenmeleri davranışlarının doğası hakkında onlara bir çok öz farkındalık kazandırabilir. Örneğin; misafir ağırladıkları günlerin ertesinde tartıştıklarını fark edebilirler.

Pekiştirme

Danışan kendi kendini davranışlarında yaptığı pozitif değişiklikler için ödüllendirir. Bu ödüller genellikle giderek artan bir seyirde olur.

Danışanın yakınları da ödüllendirme işleminde yardımcı olabilir. Hatta nadir olarak da olsa bazı terapistler danışanlarından daha az psikoterapi ücreti alarak yaparlar bunu.

Davranış pekiştirme sadece terapide değil, özellikle çocuk yetiştirirken sıklıkla kullandığımız bir yöntemdir.

Rol oynama

Rol oynama tekniği ile psikoterapist ve danışanı terapi seansı içerisinde farklı sosyal durumları prova ederler. Amaç danışanın yeni sosyal ilişkilerinde ortaya çıkabilecek olan pürüzlerle daha iyi baş edebilmesidir. Danışanın bu provalar ile sosyal kabiliyetleri artırılmaya çalışılır.

Örnek

Sosyal çekinceleri olan bir danışan psikoterapisti ile “birisiyle tanışırken söze nasıl başlayabileceği” konusunda provalar yapabilirler.

Maruz bırakma terapisi 

Maruz Bırakma Terapisi (exposure therapy)  yerine Maruz Kalma Terapisi tanımıda kullanılır. Maruz bırakma terapisi özellikle kaygıyla ilgili psikolojik hastalıkların tedavisinde kullanılır.

Maruz bırakma terapisinde danışan korktuğu obje ile tehlikesiz bir ortamda yüzleşir. Zamanla bu objeye karşı duyduğu korkuya karşı duyarsızlaşması hedeflenir.

Maruz bırakma belirli bir hiyerarşi içerisinde gerçekleştirilir. İlk deneyim sadece danışanın çekindiği objeyi hayal etmesi olabilir. Gözünün önüne getirir ya da resim gibi görüntüsüyle buluşması gibi temel adımlar atılabilir. Son yıllarda sanal gerçeklik ortamlarına da uyarlanmış maruz bırakma terapileri bulunmaktadır.

Örnek. Yılandan korkan danışan yılan fotoğraflarına bakmaya alışır.

Maruz bırakma ve tepki önleme

Maruz bırakma ve tepki önleme terapisinde danışan korktuğu obje ile yüzleştirilir ve normalde vereceği kaçma davranışları engellenir.

Belirli bir hayvana karşı çekince 

Danışanın giderek korktuğu hayvana daha fazla yakınlaşması hedeflenir. Bu hayvan kapalı bir kutu içerisinde kendisine sunulabilir.

Uçak korkusu 

Birey grup eşliğinde duran bir uçağın içinde vakit geçirir. Farklı seanslarda giderek uçağın bir süre yerde hareket etmesi, daha sonra çok kısa uçuşlar yapması sağlanabilir.

Sosyal fobi 

Danışan ilk önce terapistin yanında bir topluluğa yapacağı konuşmanın provasını yapabilir. Daha sonra sadece bir kaç kişilik gruplara ve giderek artan sayıda kalabalık gruplarla bunu yapabilir.

Takıntılar

Birey her evden ayrıldığında kapıyı beş defa açıp kapatmaz ise kötü bir şeyler olacağına inanmaktadır. Danışanın evden ayrılırken kapıyı defalarca açıp kapaması engellenir. Bu engellemeler için ellerini bağlama gibi teknikler kullanılabilir.

Travma Sonrası Stres Bozukluğu

Sanal gerçeklik uygulamaları ile TSSB (Travma Sonrası Stres Bozukluğu) yaşayan bireylere yardımcı olunabilmektedir. Örneğin; askerler gördükleri kabuslara benzeyen savaş sahnelerine duyarsızlaşabilmektedir. Terapist eşliğinde rahatsız edici görüntüleri içeren videoları defalarca seyrederler.

Agorafobi (Açık alanlara çıkma korkusu)

Birey kontrollü olarak evden çıkmaya alıştırılır. Önce kısa mesafeler ve yakınları ile birlikte. Giderek bağımsız bir şekilde.

Bilişsel davranışçı terapi teknikleri üzerine kaleme aldığım bu yazıyı önümüzdeki günlerde genişletmeyi planlıyorum.

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu yazın.
Lütfen buraya adınızı yazın.